Seguidores e seguidoras

sábado, 25 de abril de 2026

Censo de escribano palustre para la S.E.O.

   La S.E.O. está realizando un nuevo censo de la población de escribano palustre en España y el G.N. Hábitat colabora en territorio gallego. Me llamaron para echar una mano y no pude decir que no, aunque el protocolo de la SEO resulta casi incompatible con la orografía y características de los humedales gallegos (seguro que va de cine en las Tablas de Daimiel). Soy una persona disciplinada y acaté el protocolo por imperativo legal. Aunque no era fácil adaptar ese "protocolo" a las características de la laguna de Valdoviño.

Iniciando transecto 1

    Es evidente que la gente que diseña estos protocolos viven en regiones llanas y sin apenas vegetación. Cuando trabajé para el programa S.A.C.R.E. viví las mismas dificultades a la hora de definir itinerarios que se ajustasen al dichoso protocolo.

Pantalla de sauces impidiendo la observación

    Un censo de escribano palustre en A Frouseira debería realizarse por medio de "estaciones de escucha/observación" y un control con telescopio desde el camino del sur, desde donde se tiene una panorámica general del carrizal/juncal. El modelo diseñado por SEO basado en transectos caminando sin duda es bueno para bajar el colesterol, pero no sirve en un humedal como Valdoviño.

Vista desde el observatorio de torre 

    Hace cuarenta años, cuando empecé a bichear por Valdoviño, aún se tenía una buena panorámica desde los accesos periféricos. En la actualidad, y como ha pasado en tantos otros humedales gallegos, las masas de vegetación leñosa (sauces y alisos, básicamente) impiden la observación.



Borde sur del carrizal


   Por ese motivo hace años que subo por un camino situado más al sur cuando quiero contar aves en el carrizal. Hay que usar el telesocpio, pero dipones de una perspectiva muchísimo mejor.

Claro en la marisma

   Desde abajo, si cumples el protocolo SEO, pues básicamente ves esto:

Carrizal a pie de obra

   O esto...
 

  Siempre que no tengas una pantalla de vegetación delante, claro.


    Menos mal que uno conoce la laguna y sabe buscar los sitios...


  El caso es que el muestreo de hoy ha sido bastante pobre, con sólo un escribano detectado. Aparecieron en escena varios pájaros, pero ninguno era el deseado Emberiza schoeniclus lusitanica.

Carricero común (Acrocephalus scirpaceus)

    Como tenía que usar los binoculares decidí aligerar peso y sólo llevé la bridge (Sony RX10 III).




Lavandera boyera (Motacilla flava iberiae)

    En el borde sur existe un canal pantanoso (y bastante peligroso) que impide acceder al carrizal si el lago está cerrado, como es el caso estos días. Casualmente habían depositado restos de una poda o desbroce y gracias a eso pude entrar. Aunque no se podía avanzar debido al nivel hídrico tan alto.

Pasarela de restos vegetales sobre el canal sur

  El tocón de un sauce cortado sirvió como observatorio casual (los naturalistas de la vieja escuela encontramos recursos debajo de las piedras).

"Observatorio" del sur

    Parece una chorrada pero esos 60-80 cm más de altura de que dispones al subir al tocón amplian muchísimo la panorámica de observación.

Vista desde el "observatorio"

 Aunque los escribanos seguían sin aparecer, más allá de un visión fugaz (un macho en vuelo).


Carrizal de A Frouseira



      Pensé un tercer transecto en la orilla oeste, accediendo desde la fábrica de pinturas de Lago. Consideraba la posibilidad de acceder al lugar de "A Pesqueira", pero cuando el lago está cerrado resulta imposible. Ni botas altas ni gaitas. El canal periférico se convierte en uno de esos fosos como los que tenían los castillos medievales para impedir el acceso del enemigo.


Canal periférico lleno de agua

  Al menos pasé un rato observando la "Baía da Lontra", un lugar al que tengo mucho cariño y que últimamente tengo abandondado.

Baía da lontra

Al fondo observatorio de torre nº1 (que todavía no han quemado los pescadores furtivos)

  Pensaba terminar el transecto en la zona suroeste del carrizal, pero aquello no tiene nada que ver a como era en los años ochenta.El abandono de los usos tradicionales del suelo ha favorecido un proceso de colmatación y cobertura vegetal imparable. Lo que antes eran prados húmedos o carrizal son ahora una masa de sauces pantanosos. Fin del muestreo de escribano.


Sauceda pantanosa

 Terminamos con dos fotos interesantes. La primera en la Baía da Lontra, donde fotografiaba un zampullín chico y lo que parece una pareja de gallinetas.

Gallinetas (Gallinula chloropus) y zampullín chico (Tachybaptus ruficollis)

 Y a primera hora, en el "Lago Pequeno", observaba dos fochas comunes, ojo al dato.

Fochas comunes (Fulica atra)

 En fin, un censo con resultados bastante pobres pero que sirvió para recordar tiempos mejores.

xoves, 23 de abril de 2026

Otro post sobre climatología y valores climáticos de CIS-Ferrol

    Ya sabéis que soy un poco frikie de la climatología. Bueno, que un naturalista tenga nociones básicas sobre climatología o geografía parece algo bastante lógico (siempre me ha sorprendido que muchos pajareros no sepan situar el norte cuando están en el campo ni buscar una localización en un mapa). He publicado algunas entradas sobre el tema, como ésta, en 2014 o ésta, en 2020/2022.

 Una de las referencias que tenía era una estadística de la estación del CIS-Ferrol que había escaneado de la web de Meteogalicia en 2007.

Informe de la estación de Ferrol (datos de 2007 y valores medios publicados entonces)

   Pero Meteogalicia cambió la web años después y ya no supe volver a eses valores medios de cualquier estación. Por eso empleaba aquel pdf escaneado. Pero hoy he descubierto por fin como volver a esas tablas de valores climáticos de todas las estaciones de que dipone Meteogalicia. Lo tenía delante de mis ojos cada vez que entraba en la web, pero no lo veía: "Clima".

Página principal de Meteogalicia

   Una vez abierta la ventana, con la estación de la capital por defecto, escogemos la que nos interesa. Con escribir un par de letras aparecen las estaciones más próximas que empiezan por ellas.


    Y entonces ya podemos consultar los valores climáticos medios. Unos valores que son muy importantes porque determinan la distribución de toda nuestra biodiversidad según sus preferencias ecológicas. Ahí es nada.

  No soy biólogo pero, en mi opinión, valores como las horas de sol, la velocidad media del viento, el número de días con precipitación, las temperaturas (medias y máximas) o las precipitaciones de los meses de verano son categóricas a la hora de comprender la distribución de muchas especies. Estoy pensando en hérpetos como Zootoca vivipara, Rana temporaria, Psammodromus spp o Malpolon monspessulanus. Hace unos años había contrastado la distribución de la rana bermeja ibérica (Rana parvipalmata) con los datos de las estaciones del área donde vivía y observé que casi todas mostraban unas temperaturas máximas medias en verano inferiores a los 25ºC (por ejemplo, Ferrol). En el caso de la lagartija de turbera (Zootoca vivipara) ese umbral baja a unos 20ºC. Obviamente no me refiero sólo a las exigencias del animal en sí sino también al hábitat que se da en esas condiciones climáticas de temperaturas y humedad: matorral mediterráneo, turberas de montaña, etc.

En rojo temperaturas medias, lluvia acumulada y horas de sol en verano

    Uno de los parámetros más importantes en climatología es lo que se considera un "mes seco". Por lo que sé - al menos en nuestra latitud - se dice que en un mes hay sequía cuando el valor de la precipitación acumulada es inferior al doble de la temperatura media. P<2T. En Ferrol, según los datos actualizados de Meteogalicia, tendríamos un único mes seco (julio), por apenas unas décimas. Si alguien quiere corregirme o matizar algo hable ahora o calle para siempre.

  La verdad es que hoy me he llevado una alegría al descubir como podía volver a consultar estas cosas, pero hay algo que me preocupa: existe mucha diferencia entre los valores climáticos que ofrece la web ahora respecto a los valores de hace veinte años en cuanto a temperaturas o precipitaciones. Unos cambios que me cuesta un poco asimilar:
  • Las temperaturas muestran un mayor grado de continentalidad entre las medias de invierno y las de verano. Resultan más altas en verano (hasta ahí todo normal) pero más bajas en invierno!
  • Los valores medios de precipitación son mayores! Pasando de una media anual de 942-1036 mm en 2007 a 1336 mm (un 30% más) en 2026. Esto sí que me ha descolocado.

   Evidentemente no tengo una estación meteorológica en casa (que tampoco valdría por no estar al reglamentario 1,5 m de altura sobre el suelo), pero me cuesta creer que estos cambios sean reales y no fruto de errores en la edición de los datos. De hecho los modelos numéricos de Meteogalicia, que antes eran sumamente precisos, fallan bastante últimamente. A veces tengo la impresión de que los recortes económicos puedan haber afectado al personal de este organismo de la Xunta (despidos de gente veterana, incorporación de becarios o subcontatación). Si alguien sabe algo al respecto vuelvo a ser todo oídos; todo ojos en este caso.

   Terminamos esta entrada con los datos de la estación de Calvos de Randín (Ourense), "el Burgos gallego". Allí se suelen registrar las temperaturas más gélidas por su clima mesetario. Precisamente por ese motivo aquellos paisajes recuerdan tanto a León o Zamora.

Valores medios en Calvos de Randín

domingo, 19 de abril de 2026

Tempo de escribidores (Emberiza cia/citrinella)

  Dentro da familia dos escribidores, en Ferrol aniñan catro especies:

  • Escribidor riscado (Emberiza cia)
  • Escribidor de papo negro (Emberiza cirlus)
  • Escribidor amarelo (Emberiza citrinella)
  • Escribidor das canaveiras (Emberiza schoeniclus)

  O riscado ocupa montes, barrancos, canteiras e áreas forestais degradadas (o termo castelán "montesino" é moi indicativo). O de papo negro ten as maiores densidades en sistemas de dunas grises con piñeiros e área agrícolas térmicas con hortas. Xamáis coincide co escribidor amarelo, que prefiere campiña fresca con cobertura caducifolia ou bordes forestais en cotas medias e altas. O escribidor das canaveiras é unha especie en risco de extinción e o seu hábitat de cría actualmente limítase ás canaveiras de Valdoviño e Doniños. 

Parella de escribidores riscados (Emberiza cia). En foco a femia

   Estes días estou a monitorizar diferentes lugares onde coexisten o riscado e o amarelo. Concretamente os montes que hai a cabalo entre os concellos de Narón e San Sadurniño, pertencentes ás parroquias de Sedes e Santa Mariña do Monte respectivamente. Por certo, en Sedes desmantelaron o parque eólico que había (é probábel que instalen ún mais grande...).

Alicerce dun eólico

Monte Campo dos Nenos, Sedes (Narón)

  Completamente rodeadas por eucaliptal sobreviven unhas 10 ha de braña, felgos, toxeira e pasto raso. Un pequeno oasis que lembra como eran a maioría dos montes litorais até os anos 70/80.

"Agra dos Nenos"

   A mala nova é que se trata dun terreo de caza permanente. Así que moitos días hai presenza de cazadores, ben cazando ou ben adestrando os cadelos. Haberá que evitar xoves e festivos.

Pequeno parche de ucedal atlántico

  Nos diferentes transectos realizados esta fin de semana localicei territorios de ambas as especies de escribidor, nalgún caso case solapados.

Escribidor riscado (Emberiza cia) macho
OM-1 + Zuiko 300 mm  f:4   ISO:1600   V:1/320   F:4

Escribidor riscado (Emberiza cia) macho
OM-1 + Zuiko 300 mm  f:4   ISO:1600   V:1/320   F:4
   
   Case todos os membros da familia Emberiza son bastante tímidos (E. hortulana é criminal). Habitualmente non deixan que te achegues moito, así que todas as fotos posúen algo de recurte.

Parella de escribidores amarelos (Emberiza citrinella) en "Agra dos Nenos"
OM-1 + Zuiko 300 mm  f:4   ISO:1600   V:1/320   F:4

Escribidor amarelo (Emberiza citrinella) na Golpilleira
OM-1 + Panasonic 100-300 mm  f:5,6   ISO:200   V:1/500   F:5,6

Escribidor riscado (Emberiza cia) macho
OM-1 + Panasonic 100-300 mm  f:5,6   ISO:400   V:1/800   F:5,6

     Porén, este macho semellaba tranquilo e deixoume facer..

Escribidor riscado (Emberiza cia) macho
OM-1 + Panasonic 100-300 mm  f:5,6   ISO:200   V:1/500   F:5,6

   A femia estaba semioculta entre a vexetación do chan. Mesmo así distínguese moi ben pola cor parda da mitra (olivácea en E. cirlus e ferruxenta en E. cia)

Femia de escribidor amarelo de costas, amosando mitra parda

    O macho é inconfundíbel pola súa cabeza e peito amarelo vivo.

Escribidor riscado (Emberiza cia) macho
OM-1 + Panasonic 100-300 mm  f:5,6   ISO:200   V:1/500   F:5,6

   Ademais dos escribidores anotei outras aves típicamente de monte ou de carácter eurosiberiano. Os ariscos tordos visgueiros andan xa carrexando bicada para os polos.

Tordo visgueiro (Turdus viscivorus). Ao fondo un "espontáneo"

     A pica das árbores semella manter unha boa poboación nestes montes.

Pica das árbores (Anthus trivialis)

  Téñolle moito cariño á pica das árbores. Recórdame moito os primeiros anos en que visitaba á Frouseira, onde por certo atopei un niño con cinco ovos tal día coma un 21/05/1988. A todo isto ollo con aquela listaxe. Especies que se reproducían daquela: Streptopelia turtur, Cuculus canorus, Locustella naevia,...Tempos foron.


Pica das árbores alimentándose nun campeiro

Pica das árbores (Anthus trivialis)
OM-1 + Zuiko 300 mm  f:4   ISO:400   V:1/1000   F:4

Pica das árbores (Anthus trivialis)
OM-1 + Zuiko 300 mm  f:4   ISO:400   V:1/1000   F:4
 
   Outro paxaro moi fuxidío é o fermosísimo cardeal europeo. É un reprodutor común na comarca de Ferrol nos hábitats apropiados, mas non é doado de ver, e menos de fotografar.

Cardeal europeo (Pyrrhula pyrrhula)

   Deixamos as aves. Xa sei por qué padecían a sarna os dous lobos fotografados o ano pasado. Este corzo (macho, como ben se pode apreciar...) parecía estar a ponto de entrar na UCI. 

Corzo (Capreolus capreolus)

     E rematamos cunha bolboreta fotografada na "Agra dos Nenos".

Maricela (Coenonympha pamphilus f. lyllus). Fam. Satyridae
OM-1 + Zuiko 300 mm  f:4   ISO:200   V:1/1000   F:5