Seguidores e seguidoras

martes, 5 de marzo de 2024

Libélulas de montaña en la frontera con Zamora

      En agosto de 2020 visité la Serra Calva, frontera natural entre Ourense y Zamora, con el objetivo de observar y fotografiar libélulas de montaña.

Localización del lugar visitado

   Desde el puerto de Tablillas se accede fácilmente a varias lagunas, casi todas en suelo técnicamente zamorano, aunque sigue siendo zona de habla gallega, como queda patente en la toponimia.


 Realicé una prospección intensa entre las 12 y las 15,30 horas. En lo valles hacía mucha calor pero allí arriba, a 1500 m de altura, la temperatura no rebasaba los 25 º C y soplaba algo de viento, con lo cual la sensación era muy agradable.

Laguna de montaña, Porto (Zamora)

  Mi objetivo era observar tres especies de libélula ampliamente distribuidas por Europa pero que en la Península están restringidas a zonas de montaña de su mitad Norte. La primera de ellas Lestes sponsa, o Gaiteiriño montano, como se denomina en gallego (1).

 Pareja de Lestes sponsa

  Y vaya si los encontré. Decenas o seguramente cientos de sponsa revoloteaban ya por las brañas y encharcamientos próximos a la laguna. Una pequeña libélula de ojos espectaculares.

Lestes sponsa macho
Sony RX10 III focal 600 mm  ISO:100  V:1/500   F:4

Para distinguir con certeza este zigóptero hay que fijarse en los apéndices anales interiores del macho. A diferencia de Lestes dryas, son paralelos y no se tocan en sus extremos.

Detalle con los apéndices anales exteriores e interiores del macho

  Al igual que otros Lestes con los que estoy más familiarizado el sponsa parece que gusta de medios higromorfos estacionales, como esta charca temporal con abundante cobertura de juncos (Juncus effusus, si no recuerdo mal), que compartía con los igualmente numerosos Lestes virens.

Hábitat de Lestes sponsa

   Cerca de allí encontré la segunda especie: Sympetrum flaveolum o Lavacú azafrán, en gallego (las libélulas no disponían entonces de nomenclatura vulgar específica en castellano; ahora ya sí).

 Pareja de Sympetrum flaveolum

 Como el sponsa, su distribución en Galiza está limitada a las sierras más altas del SE: Ancares, Macizo Central o las sierras fronterizas con Zamora, como es el caso. En mi visita a esta laguna zamorana sólo vi 3-5 ejemplares, todos en un arroyo seco próximo a ella.

 Sympetrum flaveolum macho
Sony RX10 focal 600 mm  ISO:100   V:1/800   F:4

  A diferencia de otros Sympetrum el tono de su cuerpo es azafrán, no rojo puro (las fotos engañan, siendo la diferencia más notable en el campo). Un color que también aparece de manera patente en la base de las alas posteriores.

 Sympetrum flaveolum

 Este Sympetrum suele habitar aguas temporales. De hecho la pareja fotografiada estaba ovopositando sobre el barro húmedo. Con las lluvias de finales de verano eclosionarán (2).

Arroyo seco donde se apareaban los flaveolum

 Finalmente pude ver y fotografiar la Aeshna juncea o Libeliña brañega, que además supuso un bimbo personal por ser mi primera observación de la especie.

 Aeshna juncea macho patrullando la orilla

  Esta especie está volando todo el tiempo y es extremadamente difícil de fotografiar con una cámara bridge. Gracias al enfoque manual de la Sony pude al menos tomar unas fotos dignas donde se identifican perfectamente sus rasgos, como el borde alar amarillo o las bandas del tórax

 Aeshna juncea

 Aeshna juncea , foto muy recortada (con enfoque manual)
Sony RX10 III focal 540   ISO:320   V:1/640   F:5,6

   Varias juncea patrullaban sin descanso las orillas de la laguna principal, aunque realizaban también incursiones sobre los brezales y laderas adyacentes. Son tan parecidas en tamaño y aspecto a las Anax imperator que en un principio pensaba que eran esta especie hasta que afoté una, me fijé y vi que la mayoría eran Aeshna, aunque había alguna Anax por el medio.

Sector de la laguna frecuentada por las Aeshna juncea

 Aeshna juncea patrullando el brezal próximo

Aeshna juncea
Sony RX10 III focal 380 mm   ISO:320   V:1/640  F:5,6

 Una memorable jornada entomológica la vivida hace cuatro años en aquellas maravillosas tierras zamoranas. Y que espero poder repetir con la Olympus OM-1 y el Zuiko 100-400 mm (no me quiero imaginar las fotazas que tomaría con ese pepino).

 (1) Guía das libélulas de Galicia (Miguel A. Fernández-Martínez & Calros Silvar 2011)
(2) Guía de campo de las libélulas de España y Europa (Klass-Douwe B. Dijkstra & Richard Lewington 2006)

domingo, 3 de marzo de 2024

Martín pescador y más cosillas

  Una conjunción de planetas ha convertido mi fin de semana en uno de los más duros y tristes de los últimos años. Uno de esos "planetas" tenía cuatro patas (como no!) y pertenece a la comunidad de vecinos de la que aún formo parte como vocal de escalera. Aunque lo peor han sido otras cosas más personales que no procede publicar.

 En fin, hoy necesitaba respirar oxígeno y nada mejor que airearme por aguas de la ría de Ferrol. 

Ensenada de O Baño (Mugardos)

    Los cormoranes grandes están engalanados ya para sus ceremonias nupciales.

Cormorán grande (Phalacrocorax carbo)
OM-1 + Zuiko 100-400  ISO:1250   V:1/640    F:6,3

  Los pocos zampullines cuellinegros que han venido este año ya están mudando también al plumaje de primavera. La especie parece estar en expansión y ya está criando en Villafáfila (Zamora), donde hace unos años había contado más de veinte parejas reproductoras, creo recordar.


Zampullín cuellinegro (Podiceps nigricollis) en plumaje casi nupcial

Zampullín cuellinegro (Podiceps nigricollis)

 Lo mejor de la jornada ha sido este precioso martín pescador, al que pude fotografiar desde el coche a una distancia moderada (las fotos están bastante recortadas).


Martín pescador (Alcedo atthis)
OM-1 + Zuiko 100-400  ISO:1000   V:1/125    F:6,3

    Y así terminamos esta mini-entrada terapéutica.

sábado, 2 de marzo de 2024

Bichos vintage: "Escribidor das canaveiras, o tesouro da Frouseira" (2013)

     Vai unha nova publicación vintage, convenientemente revisada en textos e imaxes. 

    Escribidor das canaveiras, o tesouro da Frouseira (publicada o 31/05/2013)

  Aproveitando que a lagoa de Valdoviño estaba aberta e baixa, calcei as botas de goma altas e entrei na xunqueira a primeira hora, para tentar detectar varias especies de aves escasas e cada ano máis difíciles de observar.

Canaval da Frouseira

    Internarse nunha xunqueira como a da Frouseira é algo certamente delicado. Primeiro pola dificultade que conleva, ao ser un terreo incómodo, difícil, mesmo perigoso por veces. Segundo, polas molestias que se poden causar á fauna se non respectamos certas pautas éticas. O mellor nestes casos é ir avanzando pouco a pouco, sen presas. Pisas case sen facer forza e, se ves que hai "firme", apoias con máis decisión. A pesares de levar botas de cana alta, podes colarte de súpeto na lama ata a cintura e quedar clavado nunha canle se pisas onde non debes! Eu prefiro camiñar por lugares aclarados, con visibilidade. Mellor bordeando os claros de xuncos que aparecen entre o impenetrábel carrizal de canas (Phragmites australis).

Claro entre a canaveira

  Nestes claros, o macrófito dominante é a xunca marítima. Unha das especies que antiguamente formaban parte do xénero "Scirpus" e que son moi importantes polo alimento que aportan ás aves (tanto as sementes coma os bulbos) e tamén porque conforman bos lugares para o emprazamento do niño das acuáticas.

Pradeira de xunca (Bolboschoenus maritimus)


  Entre as canaveiras tamén agroman pequenos claros, asociados habitualmente a canles. Son os mellores lugares para realizar estacións de escoita.


 A seguinte canle era máis falsa que un billete de oito euros. Se non chego ir con coidado, entérrome na lama ata o peito.


A Frouxeira, "desde dentro"

  Nunha destas paradas, a carón dun claro,  apareceu a nosa xoia, ún dos paseriformes máis ameazados de Galiza: unha femia de escribidor das canaveiras (Emberiza schoeniclus lusitanica)


   Mas eu quería escoitar o canto da folosa manchada (Locustella naevia), que foi reprodutor común en tempos e que ainda escoitara o ano pasado aquí. Así que continuei a prospección.... ata que a lagoa quixo, se entende. Cando a canaveira se volve tan mesta, coas canas verdes deste ano enmarañadas diante de ti, e sen visibilidade ningunha, non hai nada que facer. Chegados a ese ponto, non quedaba máis que dar volta e volver aos claros.

Canaveira impenetrábel no sector leste

  Gostaría que sentírades a sensación que se ten cando se prospecta unha canaveira. O olor tan peculiar, dulzón, produto da fermentación da materia orgánica na auga.  Dependendo de se hai ou non salinidade tamén varía (o cheiro de Doniños é moi diferente ao da Frouseira!). Ás veces case aparece un sentimento de claustrofobia, mesmo de angustia, cando perdes as referencias visuais e non sabes moi ben por onde voltar.

"Frank de la jungla", dándolo todo

  Finalmente observei dúas parellas de escribidor das canaveiras na pequena zona que propectei. Unha das femias (de plumaxe ben diferente á anterior, máis parecida aos machos) carrexaba unha eiruga para alimentar aos seus poliños famentos, que estarían piando no niño.


  Ademáis tocou a lotaría, xa que o exemplar presentaba anelas. Esta femia foi anelada polo colega Emilio Martínez o 25-07-2009 en Dodro, sendo aínda un poliño colicurto. Así pois estaríamos a falar dunha pequena dispersión cara o norte de exemplares autóctonos. As Brañas de Dodro, na desembocadura do río Ulla, están situadas a unos 140 quilómetros da Frouseira en liña recta, que serían bastante máis seguindo a costa.

Escribidor das canaveiras femia anelada

O macho tamén apareceu con bicada. Neste caso cunha donceliña elegante (Ischnura elegans).

Escribidor das canaveiras (Emberiza schoeniclus), macho
Canon SX50 focal 215 mm (equiv.1200 mm)  ISO:200  V:1/200   F:6,5

 Unha vez comprobada a reprodución da especie e tiradas as pertinentes imaxes, abandonei as inmediacións do niño, xa que as aves comezaban a porse nerviosas. Este paxaro é demasiado importante para molestalo por unha foto!

Escribidor das canaveiras (Emberiza schoeniclus), macho

  E coa auténtica xoia de Valdoviño rematamos este novo post da serie Vintage.